r.,
Pilzno jest miastem jednocześnie historycznym i zabytkowym. Zaświadcza o tym nie tylko jego czternastowieczna metryka, ale także cały układ przestrzenny i sylweta. Widać to najlepiej, gdy patrzy się nań z pewnego oddalenia, na przykład od strony usytuowanego na opadającym w dolinę Wisłoki zachodnim skłonie wzniesień Pogórza Strzyżowskiego Dobrkowa. Stąd jednym spojrzeniem objąć możemy jego panoramę , widzianą na tle łagodnych, zalesionych garbów Pogórza Ciężkowickiego. Zjawiskiem historycznym jest również rzeka Wisłoka i jej dolina , z którą ono związane jest nierozerwalnie od przedhistorycznych jeszcze czasów. A jest ona przy tym elementem harmonijnie uformowanego krajobrazu kulturowego, nie dotkniętego dotąd trądem nieprzemyślanych działań i współczesnych zjawisk cywilizacyjnych.
Poznawanie Pilzna odbywać się powinno poprzez kolejne do niego zbliżenia i ogląd poszczególnych jego fragmentów. Powiedzieliśmy już wcześniej, że jako miasto usytuowane ono zostało na sporym wzniesieniu, wstępującym w głąb doliny Wisłoki. Że tak jest w istocie, potwierdzają rysujący się wyraźnie jego wschodni stok z górującym nad nim masywem kościoła św.Jana Chrzciciela i sylweta owego kościoła widziana od strony zachodniej .
Pierwsze zbliżenie wprowadza nas do historycznego centrum miasteczka, na jego rynek, będący od drugiej połowy XIV wieku ośrodkiem życia społecznego i gospodarczego jego mieszkańców. Jawi się on nam jako przestronny plac obudowany z czterech stron piętrowymi i parterowymi domami, z których większość powstała w XIX wieku, a w wieku XX uległa bardzo znacznym często przekształceniom. Jednym z nich jest stojąca pośrodku północnej pierzei siedziba władz miejsko-gminnych . Jest to piętrowa kamieniczka o eklektycznym wystroju elewacji, charakterystycznym dla obiektów z drugiej połowy XIX wieku, i o trzytraktowym układzie wnętrz. Zbudowana w początkach XIX wieku, później przekształcona, pełniła rolę pilzneńskiego magistratu, a przez jakiś czas mieściła się w niej szkoła elementarna. Kilka lat temu przed jej frontonem ustawiono potężny głaz - pomnik poświęcony poległym żołnierzom pilzneńskiego Oddziału Armii Krajowej. W południowej zaś pierzei szczególnymi walorami estetycznymi wyróżnia się dawna kamienica Sisla (Schiissia) . Powstała ona na przełomie XIX i XX wieku w miejscu wzniesionej pod koniec wieku XVIII siedziby sądu grodzkiego, z którym sąsiadował stojący w narożniku rynku i ulicy Węgierskiej duży budynek sądu powiatowego i więzienia.
Będąc na rynku należy zwrócić uwagę na stojącą w jego zachodniej części kamienną figurę Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z 1883 roku. Według miejscowej tradycji ufundował ją Mikołaj Rey, właściciel majątku w niedalekim Przyborowie. A stoi ona -w miejscu, w którym podczas rabacji 1846 roku zginął wikary z Dobrkowa.
Tak jak dawniej, również i dzisiaj z rynku wybiega w różnych kierunkach siedem ulic. 2 nich najbardziej znaczącą była niegdyś wychodząca z południowo-wschodniego narożnika ulica Węgierska . Jeszcze w końcu XVIII wieku na końcu jej znajdowała się miejska Brama Strzegocka, przez którą wyjeżdżało się z miasta na trakt węgierski. Tak jak dawniej tak i teraz po obu jej stronach stoją szeregi parterowych domów, wśród których dwa zbudowane zostały w pierwszej połowie XIX wieku, a może nawet pod koniec wieku XVIII. Są one drewniane, trzytraktowe, zwrócone ścianami szczytowymi do ulicy, nakryte wysokimi dachami (jeden naczółkowy) o wysuniętych nad chodnik okapach. Na południowym przedłużeniu ulicy, w miejscu, w którym odchodzi od niej droga prowadząca dawniej do wójtowskiego folwarku, stoi wysmukła murowana kapliczka słupowa , która według tutejszej tradycji miała towarzyszyć cmentarzowi cholerycznemu. Ustawiona na niewielkim wzgórku w końcu wieku XVIII ma kamienną strukturę tynkowanych ścian, kształt kolumny o kwadratowej podstawie, ściętych narożnikach i ośmiobocznym zwieńczeniu nakrytym kopulastym daszkiem. W górnej części jej frontowej ściany znajduje się ujęta w parę pilastrów wnęka ze współczesnymi figurami Serca Jezusa i Najśw. Panny Marii.
Pilzneński kościół parafialny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela jest najstarszym i najokazalszym zabytkiem architektury Pilzna. Dokładna data jego powstania nie jest znana. Przyjęło się jednak uważać, iż w pierwszej swej redakcji zbudowany został w niedługim czasie po lokacji miasta w 1354 roku. Po- czątkowo był on znacznie mniejszy niż jest obecnie. Ale już po pożarze miasta około roku 1400 zaczął być sukcesywnie powiększany. I tak około 1482 roku dobudowano doń nawę czy też kaplicę północną , a w dwadzieścia lat później południową , oraz masywną kwadratową wieżę, która jednak na skutek jakiegoś błędu uległa zawaleniu. Być też może, iż do katastrofy tej doszło podczas pożaru w roku 1536. Jeszcze w tym samym roku biskup przemyski Jan Dziaduski pismem wydanym w Brzozowie ogłosił składkę na jego odbudowę. Niedługo potem zbudowana została istniejąca do dziś zakrystia oraz południowo-zachodnia kaplica. Zawaloną wieżę zaś odbudowano lub zbudowano na nowo dopiero w roku 1580. Dokonał tego muratorJeremiasz Quaier z Wrocławia. On to zapewne podwyższył też nawę główną kościoła. Podczas kolejnego remontu świątyni przeprowadzanego w 1701 roku dokonano częściowej jej barokizacji nakrywając wnętrza prezbiterium i nawy głównej sklepieniami kolebkowymi, zastępując ostry łuk tęczy półkolistym i nadając otworom okiennym głównej nawy obecny kształt. Pięćdziesiąt lat później na wieży zainstalowany został zegar, a ją samą nakryto kopulastym hełmem, który dopiero w roku 1877 zastąpiono istniejącym do dziś ostrosłupowym.
W obecnym swym kształcie kościół św. Jana Chrzciciela jest budowlą gotycką, zbudowaną z łamanego piaskowca i cegły. Składa się z trójnawowego korpusu typu bazylikowego, zamkniętego trójbocznie prezbiterium, któremu od północy towarzyszy zakrystia oraz pięciokondygnacjowej kwadratowej wieży. Jego nawę główną i prezbiterium nakrywają wysokie dachy siodłowe o stromych, pobitych blachą połaciach, a nawy boczne i zakrystię dachy siodłowe. Wieżę zaś wieńczy ostrosłupowy hełm. Bryłę jego dopełniają opinające ściany masywne szkarpy uskokowe, południowa kruchta o siodłowym daszku i niewielka neogotycka wieżyczka na sygnaturkę, ustawiona na dachu nawy głównej. Gotyckość budowli podkreślają ostrołuczne okna prezbiterium i takież portale. Na szczególną zaś uwagę zasługują widniejące w zachodniej ścianie północnej nawy dwa zamurowane otwory: wejściowy i okienny - oba w ostrołucznych uskokowych obramieniach, uformowanych z ceramicznych kształtek.
Nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami wnętrza prezbiterium i nawy głównej, a gwiaździstymi naw bocznych i południowo-zachodniej kaplicy zdobi wielobarwna polichromia secesyjna o motywach ornamentalnych i figuralnych z 1909 roku autorstwa artysty malarza Karola Maszkowskiego. Wyposażenie ich pochodzi głównie z XVIII i XIX wieku. Składają się nań: wykonany z białego piaskowca neogotycki ołtarz główny z 1887 roku, dwa drewniane neogotyckie ołtarze boczne z tego samego czasu, dwa ołtarze późnobarokowe, znajdujące się w nawach bocznych, osiemnastowieczna ambona, neogotycka marmurowa chrzcielnica z roku 1898 oraz rokokowe organy z końca XVIII wieku. Najcenniejszym zabytkiem dawnej sztuki jest tu umieszczona w prezbiterium późnogotycka drewniana i polichromowana figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem z około 1500 roku . Całości wystroju dopełniają dwa późnobarokowe krucyfiksy oraz marmurowe i kamienne epitafia; m.in. podkomorzego królewskiego Andrzeja Boboli z l6l5 roku, zmarłego w roku 1626 Sebastiana Petrycego i ks. Karola Szczeklika, zmarłego w 1908 roku autora pierwszej monografii Pilzna.
Od południowego wschodu kościołowi towarzyszy zbudowana w 1787 roku, przebudowywana po 1878 roku i w okresie międzywojennym, plebania oraz fragment muru ogradzającego teren plebański z okazałą bramą i furtką.
Wznoszący się we wschodniej części historycznego centrum Pilzna kościół pod wezwaniem świętych Dziewic Katarzyny i Barbary zbudowany został dla osiadłych w mieście augustianów przybyłych tu z klasztoru św. Katarzyny na podkrakowskim Kazimierzu w oparciu o dokument fundacyjny króla Władysława Jagiełły z 2 marca 1403 roku. Według klasztornej tradycji powstał on w roku 1410 za sprawą pierwszego przeora pilzneńskiego klasztoru o. Filipa. Z jego opisu, zamieszczonego w lustracji biskupiej z 1608 roku wynika, że kościół był wówczas w całości murowany, tynkowany, o wnętrzach nakrytych płaskimi stropami, z dwiema kaplicami po bokach. Tuż obok niego stał niewielki drewniany budyneczek klasztorku, zbudowany przez ówczesnego przeora Michała Skotnickiego.
W opisanym we wspomnianej lustracji kształcie kościół, stojąca przy nim drewniana dzwonnica i klasztorek przetrwały do pożaru w 1811 roku, podczas którego uległ zniszczeniu a w latach 1814-1826 został częściowo odbudowany. Wtedy to wnętrza jego nakryto sufitami z tarcicy, sprawiono chór muzyczny z organami, a dachy pokryto gontami. Natomiast w miejsce spalonego klasztorku zbudowano nowy, także drewniany, budynek klasztorny z czternastoma celami pojedynczymi i kilkoma wspólnymi pomieszczeniami dla zakonników.
Po śmierci ostatniego pilzneńskiego augustiana o. Fryderyka Nowaka klasztor wraz z kościołem przez kilka lat pozostawały bez opieki. Dopiero w roku 1840 cały ten zespół przejęty został przez karmelitów, a pierwszym jego przeorem w następnym roku mianowano o. Alfonsa Jakiela. To właśnie za sprawą karmelitów w roku 1848 kościół został gruntownie przebudowany w stylu barokowym (wnętrza) oraz neoromańskim (jego strona zewnętrzna). Wtedy też powstał przy nim nowy budynek klasztorny. Ostatnim znaczącym dokonaniem karmelitów było wzniesienie w roku 1866 kościelnej wieży.
W obecnym kształcie klasztorny kościół karmelitów jest budowlą gotycką z elementami architektury późnobarokowej i neoromańskiej (arkadkowe fryzy zachodniego szczytu i wieży). Zbudowany w całości z cegły ma tynkowane, opięte szkarpami schodkowymi, otynkowane ściany i siodłowy dach z pseudobarokową wieżyczką na sygnaturkę. Składa się on z jednonawowego korpusu o słabo zaznaczonym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium, przy którym znajduje się zakrystia z parą kaplic, z których południowa nakryta jest daszkiem czterospadowym z barokową latarnią, a północna ma charakter nawy bocznej o pulpitowym dachu, oraz z przybudowanej po północnej stronie fasady czterokondygnacyjnej wieży, górą ośmiobocznej, zwieńczonej wielograniastym hełmem. Wnętrze kościoła nakrywają sklepienia kolebkowo-krzyżowe, które tak jak ściany zdobi figuralna i ornamentalna polichromia z 1866 roku autorstwa Jakuba Gucwy. W kaplicach natomiast występuje dekoracja malarska Z. Gidlicza i S. Westwalewicza z ok. 1950 roku. Cały ten wystrój malarski stanowi tło dla wyposażenia pochodzącego z XVII i XVIII wieku. Czołowe w nim miejsce zajmuje późnorenesansowy ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Szkaplerznej, Grupą Ukrzyżowania i rokokowym tabernakulum. Na szczególną uwagę zasługuje późnorenesansowy ołtarz kaplicy północnej ze znajdującym się w nim słynącym łaskami siedemnastowiecznym obrazem Matki Boskiej Pocieszenia w srebrnych sukienkach.
Stojący po południowej stronie kościoła budynek klasztoru zbudowany został w 1848 roku. Jest to obiekt murowany, piętrowy, wzniesiony w tradycji architektury klasycystycznej, o ramowych podziałach elewacji, z głównym wejściem pośrodku pięcioosiowej elewacji zachodniej, nad którym widnieje herb karmelitów, i o korytarzowym układzie wnętrz. Najcenniejszym w nim zabytkiem dawnej sztuki jest późnogotycki, malowany na desce obraz św. Anny Samotrzeć z pierwszej połowy XVI wieku.
Przeszłość Pilzna i jego klimaty utrwalone zostały nie tylko w masywnej bryle kościoła św. Jana Chrzciciela, kościelno-klasztornym zespole karmelitów czy opisanych wyżej innych obiektach o wartości historycznej, ale także w innych jeszcze, mniej może znaczących zabytkach, do których należy między innymi stojący nad północnym odcinkiem zachodniej szkarpy miejskiego wzgórza murowany budynek, uchodzący za dawny miejski arsenał . Przypuszcza się, iż powstał on w latach 1503-1525 za sprawąJana Tarnowskiego Ciężkiego, ówczesnego starosty pilzneńskiego. ale w XIX i XX wieku został gruntownie przekształcony, skutkiem czego zatracił niemal zupełnie swój pierwotny wygląd. Reliktem przeszłości jest także wzniesiony na południe od "arsenału", tuż pod niegdysiejszym ziemnym bastionem drewniany dom mieszkalny z pierwszej połowy XIX wieku, będący jednym z najstarszych zabytków budow- nictwa mieszczańskiego Pilzna. Małomiasteczkowy klimat zaś utrwalony został w schodzącej z miejskiego wzgórza do doliny Wisłoki uliczce Polnej . A są jeszcze dwa obiekty dopełniające jego historyczno-przestrzenną fizjonomię: stary cmentarz rzymskokatolicki i budynek "sokolni".
Niemal do końca XVIII wieku głównym miejscem pochówku zmarłych mieszkańców miasta i wsi należących do tutejszej parafii był cmentarz parafialny, który przez niemal 450 lat otaczał kościół św. Jana Chrzciciela. Zmieniło się to po 1784 roku, kiedy to dwaj wysocy urzędnicy ministerialni rządu austriackiego Józef Brigido i Krystyan de Lówenwolde, powołując się na dekret cesarza Józefa II w sprawie cmentarzy 9 września 1784 roku podpisali cyrkularz, nakazując władzom miejskim i gminnym na terenie całej Galicji między innymi, że: "Wszystkie groby i cmentarze znajdujące się między osiadłością (pośrodku miast i wsi) mają być zamknięte i zamiast tych inne w przyzwoitym miejscu poza osiadłościami obrane być powinny". Przypuszczalnie już w roku następnym przystąpiono w Pilźnie do zakładania nowego cmentarza. Zlokalizowany on został po południowej stronie miasta, na działce znajdującej się pomiędzy południowym przedłużeniem ulicy Węgierskiej a miejską szkarpą. Ma kształt wydłużonego prostokąta podzielonego na osiem kwater, połączonych krzyżującymi się pod kątem prostym alejami, a otaczający go żywopłot oraz nasadzone kasztanowce, brzozy, sosny i drzewa innych gatunków a także krzewy nadają mu wygląd parku. Obecnie znajduje się na nim blisko 300 grobów, grobowców i nagrobnych pomników, z których najstarsze pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Kryją one prochy członków wszystkich pilzneńskich rodów i rodzin, w tym najbardziej w mieście znaczących i dlań zasłużonych, okolicznych ziemian, uczestników powstania styczniowego i wojny 1920 roku, żołnierzy polskich walczących na frontach I i II wojny światowe j, pilzneńskiego zgrupowania Armii Krajowej oraz mieszkańców miasta zamordowanych w latach niemieckiej okupacji.
W południowej części cmentarza znajdują się dwie niewielkie kwatery cmentarza wojskowego nr 237 z pierwszej wojny światowej z grobami 23 żołnierzy austriackich i rosyjskich poległych w drugiej połowie 1914 i pierwszej połowie następnego roku podczas tzw. bitwy gorlickiej, którego głównym elementem jest upamiętniający ich kamienny obelisk .
Dnia 7 lutego 1867 roku powstało we Lwowie Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", którego współzałożycielem i pierwszym prezesem był dr Józef Milleret, lekarz domowy Agenora Gołuchowskiego. Celem jego było wychowanie obywatelskie i patriotyczne polskiej młodzieży poprzez podniesienie kultury fizycznej. W Pilźnie zaś gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego zorganizowane zostało dopiero w roku 1894. Założycielem jego był Tytus Budzisz Boynowski, notariusz i burmistrz pilzneński. Dwa lata później "Sokół" kupił od miasta grunt, znajdujący się w zakolu potoku Pilźnionek, na północno-zachodnim skraju miasta, na którym urządził boisko do ćwiczeń oraz założył niewielki park z kręgielnią i kortem tenisowym. Trzynaście lat potem zarząd gniazda pilzneńskiego podjął uchwałę o budowie siedziby Towarzystwa, zlecając jednocześnie opracowanie jego planów Teodorowi Talowskiemu (1857-1919), jednemu z najwybitniejszych architektów krakowskich przełomu XIX i XX wieku. Budowa owej "sokolni" trwała niespełna dwa lata i 20 października 1908 roku nastąpiło uroczyste jej otwarcie. Tak doszło do powstania w Pilźnie okazałej budowli, nieznacznie tylko ustępującej wielkością kościołowi św. Jana Chrzciciela. Jest to piętrowy obiekt wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta z parami parterowych przybudówek po bokach, mieszczący obszerną salę gimnastyczną wypełniającą cały jego korpus. Ma ściany z surowej cegły, zaaranżowaną w duchu północnoeuropejskiego renesansu, zwróconą w kierunku północnym fasadę, nad którą wznosi się szczyt o trzech masywnych sterczynach obrzeżonych spływającymi ku dołowi wolutami, wszystkie jego elewacje i ściany zamykają górą gzymsy koronujące z umieszczonymi pod nimi konsolkowymi fryzami. Obecnie okazały ten budynek na powrót służy reaktywowanemu niedawno w Pilźnie Towarzystwu Gimnastycznemu "Sokół".